Πολιούχοι άγιοι: οι προστάτες των ελληνικών πόλεων και νησιών

Κάθε ελληνική πόλη, και σχεδόν κάθε χωριό, έχει τον δικό του πολιούχο: τον άγιο που οι κάτοικοι θεωρούν προστάτη του τόπου τους. Η γιορτή του τιμάται συνήθως με λιτανεία και πανηγύρι, και επηρεάζει ακόμη και τα ονόματα. Όπου ένας άγιος τιμάται ιδιαίτερα, πολλοί κάτοικοι φέρουν το όνομά του, κι έτσι η μέρα του γίνεται και μια μεγάλη τοπική ονομαστική εορτή.

Οι πολιούχοι μεγάλων πόλεων

• Θεσσαλονίκη: ο Άγιος Δημήτριος, στις 26 Οκτωβρίου. Ο μεγαλομάρτυρας του 4ου αιώνα λέγεται «Μυροβλύτης», επειδή κατά την παράδοση ανέβλυζε μύρο από τον τάφο του, και η βασιλική του στην πόλη ανάγεται στα μέσα του 5ου αιώνα. Την ίδια μέρα η Θεσσαλονίκη γιορτάζει την απελευθέρωσή της το 1912. Γιορτάζουν ο Δημήτρης και η Δήμητρα.
• Αθήνα: ο Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, στις 3 Οκτωβρίου. Σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων ήταν μέλος του Αρείου Πάγου και πίστεψε μετά το κήρυγμα του Αποστόλου Παύλου· η παράδοση τον θεωρεί πρώτο επίσκοπο της πόλης. Το όνομά του έχει και ο πεζόδρομος γύρω από την Ακρόπολη. Ιδιαίτερα τιμάται στην Αθήνα και η Αγία Φιλοθέη η Αθηναία, στις 19 Φεβρουαρίου.
• Πάτρα: ο Απόστολος Ανδρέας, στις 30 Νοεμβρίου. Κατά την παράδοση μαρτύρησε σταυρωμένος στην Πάτρα, σε σταυρό σε σχήμα Χ. Η κάρα του επιστράφηκε στην πόλη από τη Ρώμη το 1964 και ο σταυρός του μαρτυρίου του από τη Μασσαλία το 1980. Γιορτάζει ο Ανδρέας.
• Λάρισα: ο Άγιος Αχίλλειος, στις 15 Μαΐου, επίσκοπος της πόλης που κατά την παράδοση πήρε μέρος στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο. Την ίδια μέρα γιορτάζει ο Αχιλλέας.
• Καλαμάτα και Χανιά: εδώ πολιούχος δεν είναι ένας άγιος αλλά μια εορτή. Η Καλαμάτα τιμά την Υπαπαντή του Κυρίου στις 2 Φεβρουαρίου και η πόλη των Χανίων τα Εισόδια της Θεοτόκου στις 21 Νοεμβρίου.

Τα νησιά και οι άγιοί τους

• Κέρκυρα: ο Άγιος Σπυρίδων, στις 12 Δεκεμβρίου. Επίσκοπος Τριμυθούντος της Κύπρου τον 4ο αιώνα, λέγεται «ο Πολιούχος» επειδή κατά την παράδοση έσωσε το νησί από την πανώλη. Το λείψανό του έφτασε στην Κέρκυρα μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453) και φυλάσσεται στον ναό του στην πόλη. Περιφέρεται σε λιτανεία την Κυριακή των Βαΐων και σε άλλες επίσημες περιστάσεις, ενώ στις 11 Αυγούστου γίνεται η λιτανεία που καθιέρωσαν οι Βενετοί μετά την πολιορκία του 1716. Γιορτάζουν ο Σπύρος και η Σπυριδούλα. Ο Άγιος Σπυρίδων είναι και πολιούχος του Πειραιά.
• Κεφαλονιά: ο Όσιος Γεράσιμος, που τιμάται δύο φορές τον χρόνο: στις 16 Αυγούστου και στις 20 Οκτωβρίου, την ημέρα της ανακομιδής των λειψάνων του. Ασκητής του 16ου αιώνα από την οικογένεια Νοταρά, έφτασε στο νησί το 1555 και ίδρυσε μονή στα Ομαλά. Στις γιορτές του, κατά το έθιμο, το λείψανό του περνά πάνω από ασθενείς, με την ελπίδα της θεραπείας τους. Γιορτάζει ο Γεράσιμος.
• Ζάκυνθος: ο Άγιος Διονύσιος, στις 17 Δεκεμβρίου. Γεννήθηκε στο νησί το 1547, έγινε αρχιεπίσκοπος Αιγίνης και εκοιμήθη το 1622. Η παράδοση θυμάται κυρίως ότι συγχώρεσε τον φονιά του αδελφού του. Ενώ ο Διονύσης γιορτάζει συνήθως στις 3 Οκτωβρίου, στη Ζάκυνθο πολλοί γιορτάζουν στις 17 Δεκεμβρίου.
• Κρήτη: ο Απόστολος Τίτος, στις 25 Αυγούστου, μαθητής του Αποστόλου Παύλου, που τον όρισε επίσκοπο του νησιού. Η κάρα του επιστράφηκε από τη Βενετία το 1966 και φυλάσσεται στον ναό του Αγίου Τίτου στο Ηράκλειο, καθεδρικό ναό της Αρχιεπισκοπής Κρήτης από το 2013. Πολιούχος της πόλης του Ηρακλείου πάντως είναι ο Άγιος Μηνάς, στις 11 Νοεμβρίου.
• Χίος και Ρόδος: η Χίος τιμά την Αγία Μαρκέλλα, στις 22 Ιουλίου, και η Ρόδος τον Άγιο Φανούριο, στις 27 Αυγούστου.

Άγιος Νικόλαος, ο προστάτης των ναυτικών

Ξεχωριστή θέση έχει ο Άγιος Νικόλαος, αρχιεπίσκοπος Μύρων της Λυκίας τον 4ο αιώνα, που τιμάται στις 6 Δεκεμβρίου ως προστάτης των ναυτικών. Σε πολλά ελληνικά λιμάνια υπάρχει ναός αφιερωμένος σε αυτόν, και είναι πολιούχος πολλών τόπων, από τον Βόλο, τη Σύρο, την Κω και την Κάλυμνο ως την Κοζάνη και την Αλεξανδρούπολη. Γιορτάζουν ο Νίκος και η Νικολέτα.

Πολιούχοι και ονόματα

Η ιδιαίτερη τιμή προς τον πολιούχο φαίνεται στα τοπικά ονόματα. Στην Κέρκυρα πολλοί λέγονται Σπύρος ή Σπυριδούλα, στην Κεφαλονιά Γεράσιμος, στη Ζάκυνθο Διονύσης ή Διονυσία, στην Πάτρα και την Αχαΐα Ανδρέας και στη Χίο Μαρκέλλα, ενώ στη Ρόδο συναντά κανείς την Τσαμπίκα. Γι' αυτό, αν βρεθείτε σε έναν από αυτούς τους τόπους τη μέρα του πολιούχου, θα έχετε να πείτε «Χρόνια πολλά» σε πολλούς. Περισσότερα για το πώς διαλέγονται τα ονόματα θα βρείτε στον οδηγό για την ονοματοδοσία στην Ελλάδα.

Ο κατάλογος δεν είναι πλήρης: σχεδόν κάθε πόλη και χωριό έχει τον δικό του πολιούχο. Τη γιορτή κάθε αγίου θα τη βρείτε στη σελίδα του, και όλους τους αγίους στον κατάλογο αγίων.