Στην Ελλάδα το όνομα ενός παιδιού σπάνια διαλέγεται μόνο επειδή ακούγεται ωραίο. Συνήθως κουβαλά ένα κομμάτι οικογενειακής ιστορίας και, σχεδόν πάντα, μια γιορτή: από το όνομα θα εξαρτηθεί ποια μέρα του χρόνου θα ακούει κανείς «Χρόνια πολλά». Παρακάτω θα βρείτε τις βασικές παραδόσεις και πώς επηρεάζουν την ονομαστική εορτή.
Τα ονόματα των παππούδων
Η πιο διαδεδομένη παράδοση θέλει τα παιδιά να παίρνουν τα ονόματα των παππούδων και των γιαγιάδων. Κατά το συνηθισμένο σχήμα, ο πρώτος γιος παίρνει το όνομα του παππού από την πλευρά του πατέρα και ο δεύτερος το όνομα του παππού από την πλευρά της μητέρας. Με τον ίδιο τρόπο η πρώτη και η δεύτερη κόρη παίρνουν τα ονόματα των δύο γιαγιάδων.
Η συνήθεια έχει ρίζες στην αρχαιότητα. Στις μεγάλες πόλεις σήμερα δεν τηρείται πάντα κατά γράμμα, σε μεγάλο μέρος της χώρας όμως εξακολουθεί να ισχύει. Όταν ένα εγγόνι παίρνει το όνομα του παππού, λέμε συχνά ότι «ανασταίνει» το όνομά του. Έτσι τα ίδια ονόματα επανέρχονται στην οικογένεια ανά δύο γενιές και η ίδια ημερομηνία μένει γιορτινή για δεκαετίες: αν ο παππούς λέγεται Νίκος, ο εγγονός του θα γιορτάζει κι αυτός στις 6 Δεκεμβρίου.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι:
- Τα ξαδέρφια έχουν συχνά το ίδιο όνομα. Αν δύο αδέρφια δώσουν στους γιους τους το όνομα του πατέρα τους, τα ξαδέρφια θα λέγονται το ίδιο. Για να ξεχωρίζουν, τα ξαδέρφια λέγονται συνήθως με διαφορετικά υποκοριστικά, για παράδειγμα Γιώργος και Γιωργάκης. Περισσότερα στον οδηγό για τα υποκοριστικά και τα επίσημα ονόματα.
- Η γιορτή γίνεται οικογενειακή υπόθεση. Παππούς και εγγονός ή γιαγιά και εγγονή γιορτάζουν την ίδια μέρα, και η επίσκεψη για τις ευχές γίνεται συχνά οικογενειακή συνάντηση.
- Το όνομα περνά και στο άλλο φύλο. Συχνά ένα εγγόνι παίρνει το όνομα παππού ή γιαγιάς σε θηλυκή ή αρσενική μορφή, για παράδειγμα μια Γεωργία που πήρε το όνομα του παππού Γιώργου.
Το βαπτιστικό όνομα
Κατά την τάξη της Ορθόδοξης Εκκλησίας, το όνομα δίνεται την όγδοη ημέρα μετά τη γέννηση, με την ευχή της ονοματοδοσίας. Σήμερα, για πρακτικούς κυρίως λόγους, η ονοματοδοσία έχει συνδεθεί με το μυστήριο της βάπτισης, όπου ο ιερέας εκφωνεί το όνομα του παιδιού τη στιγμή που το βαπτίζει. Γι' αυτό μιλάμε για «βαπτιστικό όνομα», και σε αρκετές οικογένειες το όνομα δεν ανακοινώνεται πριν από τη βάπτιση.
Ρόλο παίζουν και οι ανάδοχοι, ο νονός και η νονά. Στην ελληνική παράδοση ο κουμπάρος ή η κουμπάρα του γάμου βαφτίζει συχνά το πρώτο παιδί του ζευγαριού, και σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ο νονός εκείνος που δίνει το όνομα.
Το όνομα μπορεί σήμερα να δηλωθεί και με πολιτική ονοματοδοσία στο ληξιαρχείο, χωρίς βάπτιση. Η ονομαστική εορτή όμως ακολουθεί το ίδιο το όνομα και όχι την τελετή: ένας Κωνσταντίνος γιορτάζει στις 21 Μαΐου μαζί με την Ελένη, όπως κι αν πήρε το όνομά του.
Πώς το όνομα ορίζει τη γιορτή
Επειδή τα περισσότερα ελληνικά ονόματα ανήκουν σε έναν άγιο ή σε μια εορτή της Εκκλησίας, η επιλογή του ονόματος είναι ταυτόχρονα και επιλογή της ημέρας που θα γιορτάζει κανείς:
- Το επίσημο και το καθημερινό όνομα γιορτάζουν την ίδια μέρα: ο Ιωάννης που όλοι φωνάζουν Γιάννη γιορτάζει στις 7 Ιανουαρίου, όπως κάθε Ιωάννης.
- Αν ένα παιδί πήρε το όνομα ενός συγκεκριμένου αγίου, για παράδειγμα του πολιούχου του τόπου του ή του αγίου ενός τάματος, η οικογένεια συχνά γιορτάζει τη μνήμη του, ακόμη κι αν το όνομα έχει και άλλες ημερομηνίες. Δείτε τα ονόματα με περισσότερες γιορτές.
- Τα ονόματα που δεν έχουν δικό τους άγιο, όπως αρκετά αρχαιοελληνικά, γιορτάζουν κατά την παράδοση την Κυριακή των Αγίων Πάντων. Δείτε τα ανεόρτα ονόματα.
Τοπικές προτιμήσεις
Ο πολιούχος άγιος ενός τόπου αφήνει κι αυτός το σημάδι του στα ονόματα. Στην Κέρκυρα πολλοί λέγονται Σπύρος ή Σπυριδούλα, στην Κεφαλονιά Γεράσιμος, στη Ζάκυνθο Διονύσης ή Διονυσία και στη Χίο Μαρκέλλα. Περισσότερα στον οδηγό για τους πολιούχους αγίους.
Καμία από αυτές τις συνήθειες δεν είναι υποχρεωτική. Είναι παραδόσεις που κάθε οικογένεια τηρεί με τον δικό της τρόπο, και γι' αυτό η ίδια γιορτή μπορεί να έχει λίγο διαφορετική σημασία από σπίτι σε σπίτι.