Οι Τρεις Ιεράρχες: η γιορτή της 30ής Ιανουαρίου και τα ονόματά τους

Στις 30 Ιανουαρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά μαζί τρεις επισκόπους του 4ου αιώνα: τον Μέγα Βασίλειο, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Η εορτή λέγεται Σύναξη των Τριών Ιεραρχών και στην Ελλάδα είναι παράλληλα η γιορτή των γραμμάτων και της παιδείας. Καθένας από τους τρεις έχει όμως και δική του μνήμη στο εορτολόγιο, και εκεί γιορτάζουν τα περισσότερα ονόματα που συνδέονται μαζί τους.

Τρεις άγιοι, τρεις δικές τους ημερομηνίες

Μέγας Βασίλειος: 1η Ιανουαρίου

Σύμφωνα με το saint.gr, ο Βασίλειος γεννήθηκε το 329 ή το 330. Ως πατρίδα του αναφέρει τη Νεοκαισάρεια του Πόντου, ενώ οι εγκυκλοπαίδειες δίνουν την Καισάρεια της Καππαδοκίας, όπου μεγάλωσε. Προερχόταν από οικογένεια αγίων: επίσκοποι έγιναν και οι αδελφοί του Γρηγόριος Νύσσης και Πέτρος Σεβαστείας, ενώ η μεγαλύτερη αδελφή του, η Μακρίνα, έγινε μοναχή.

Σπούδασε στην Καισάρεια, στο Βυζάντιο και στην Αθήνα, μόνασε για πέντε χρόνια στον Πόντο και το 370 έγινε επίσκοπος Καισαρείας. Αντιστάθηκε στον Αρειανισμό και στις πιέσεις του αυτοκράτορα Ουάλη και έχτισε τη «Βασιλειάδα», ένα συγκρότημα με φτωχοκομείο, ορφανοτροφείο, γηροκομείο, ξενώνα και νοσοκομείο. Πέθανε την 1η Ιανουαρίου του 378 ή, κατ' άλλους, του 379 ή 380.

Η μέρα του θανάτου του είναι η γιορτή του Βασίλη (Βασίλειος) και της Βασιλικής, την 1η Ιανουαρίου. Το σημείωμα του saint.gr για το όνομα το συνδέει με τη λέξη «βασιλεύς». Τα έθιμα της Πρωτοχρονιάς γύρω από τη γιορτή του τα περιγράφει ο οδηγός για τις γιορτές του Δωδεκαημέρου.

Γρηγόριος ο Θεολόγος: 25 Ιανουαρίου

Ο Γρηγόριος γεννήθηκε το 329 στην Αριανζό της Καππαδοκίας. Πατέρας του ήταν ο Γρηγόριος, επίσκοπος Ναζιανζού, και μητέρα του η Αγία Νόννα. Γνώρισε τον Βασίλειο ως συμμαθητή στην Καισάρεια, και οι σπουδές του, στην Καισάρεια, την Παλαιστίνη, την Αλεξάνδρεια και την Αθήνα, κράτησαν δεκατρία χρόνια.

Το 378 ήρθε στην Κωνσταντινούπολη, όπου όλοι οι ναοί ήταν στα χέρια των Αρειανών. Έκανε ναό ένα δωμάτιο του σπιτιού που τον φιλοξενούσε, του έδωσε το όνομα Αγία Αναστασία και εκεί εκφώνησε τους πέντε θεολογικούς λόγους στους οποίους οφείλει τον τίτλο «Θεολόγος». Το 381 έγινε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως και πρόεδρος της Β' Οικουμενικής Συνόδου, όμως παραιτήθηκε όταν μια μερίδα επισκόπων στράφηκε εναντίον του και πέθανε στην Αριανζό το 390. Άφησε και 408 ποιήματα, περίπου 18.000 στίχων. Η κάρα του φυλάσσεται στη Μονή Βατοπεδίου του Αγίου Όρους.

Ο Γρηγόρης (Γρηγόριος) και η Γρηγορία γιορτάζουν στις 25 Ιανουαρίου. Κατά το saint.gr το όνομα βγαίνει από το ρήμα «γρηγορώ», «είμαι ξύπνιος, άγρυπνος».

Ιωάννης ο Χρυσόστομος: 13 Νοεμβρίου

Ο Ιωάννης γεννήθηκε στην Αντιόχεια το 347 (κατ' άλλους το 354). Ο πατέρας του, ο στρατηγός Σεκούνδος, πέθανε νωρίς, και τον μεγάλωσε η μητέρα του, η Ανθούσα, που είχε χηρέψει είκοσι χρονών. Μαθήτευσε κοντά στον ονομαστό ρήτορα Λιβάνιο, ασκήτεψε πέντε χρόνια στην έρημο, χειροτονήθηκε διάκονος το 381 και αργότερα πρεσβύτερος στην Αντιόχεια, όπου το κήρυγμά του συγκλόνιζε τα πλήθη.

Τον Δεκέμβριο του 397 εξελέγη Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως· σώζονται περίπου 804 ομιλίες του. Επειδή ήλεγχε κάθε αδικία, απέκτησε ισχυρούς εχθρούς, ανάμεσά τους και την αυτοκράτειρα Ευδοξία: καθαιρέθηκε από σύνοδο στη Δρυ της Χαλκηδόνας, ανακλήθηκε, εξορίστηκε ξανά το 404 και πέθανε στα Κόμανα το 407.

Όπως σημειώνει το saint.gr, πέθανε στις 14 Σεπτεμβρίου, αλλά επειδή τη μέρα εκείνη γιορτάζεται η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, η μνήμη του μεταφέρθηκε στις 13 Νοεμβρίου. Η Εκκλησία θυμάται ακόμη τη χειροτονία του σε πατριάρχη στις 15 Δεκεμβρίου, την ανακομιδή των λειψάνων του στις 27 Ιανουαρίου και τη χειροτονία του σε πρεσβύτερο στις 26 Φεβρουαρίου. Ο Χρυσόστομος, όνομα που προέρχεται από την προσωνυμία του, γιορτάζει στις 13 Νοεμβρίου και επίσης στις 27 Ιανουαρίου.

Πώς μια διαμάχη γέννησε τη γιορτή

Η κοινή γιορτή γεννήθηκε από μια έριδα. Σύμφωνα με το saint.gr, στην Κωνσταντινούπολη των χρόνων του Αλεξίου Α' Κομνηνού (1081–1118) λόγιοι άνδρες διαφωνούσαν για το ποιος από τους τρεις ήταν ο ανώτερος, και οι πιστοί χωρίστηκαν σε «Βασιλείτες», «Γρηγορίτες» και «Ιωαννίτες».

Τέλος στη διαμάχη έβαλε ο μητροπολίτης Ευχαΐτων Ιωάννης ο Μαυρόπους. Όπως διηγείται ο Συναξαριστής, οι τρεις Ιεράρχες τού εμφανίστηκαν σε όραμα, πρώτα ο καθένας χωριστά και ύστερα μαζί. Του είπαν ότι είναι ένα μπροστά στον Θεό, ότι ανάμεσά τους δεν υπάρχει πρώτος και δεύτερος, και ότι έπρεπε να ορίσει μια μέρα για την κοινή τους μνήμη. Ο Ιωάννης συμφιλίωσε τις παρατάξεις, καθιέρωσε τη γιορτή της 30ής Ιανουαρίου και συνέθεσε γι' αυτήν κοινή ακολουθία.

Οι πηγές δεν συμφωνούν για τη χρονολογία: το OrthodoxWiki τοποθετεί το όραμα το 1084, ενώ το sansimera.gr τοποθετεί την καθιέρωση της γιορτής στα μέσα του 11ου αιώνα, επί Κωνσταντίνου Θ' Μονομάχου. Το saint.gr προσθέτει ότι στις αρχές του 14ου αιώνα ανεγέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη ναός αφιερωμένος στους τρεις αγίους, σε μικρή απόσταση από την Αγία Σοφία.

Γιατί είναι η γιορτή των γραμμάτων

Έξω από την εκκλησία, η 30ή Ιανουαρίου είναι στην Ελλάδα η γιορτή των ελληνικών γραμμάτων. Σύμφωνα με το sansimera.gr, τον εκπαιδευτικό χαρακτήρα της γιορτής τον όρισε το ακαδημαϊκό συμβούλιο του Οθώνειου Πανεπιστημίου, του σημερινού Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στις 9 Αυγούστου 1841. Με αυτόν τον χαρακτήρα γιορτάστηκε πρώτη φορά στις 30 Ιανουαρίου 1842 και τα επόμενα χρόνια απλώθηκε σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.

Ως αιτία αναφέρεται ότι οι Τρεις Ιεράρχες προώθησαν τη χριστιανική διδασκαλία καλλιεργώντας ταυτόχρονα την αρχαία ελληνική παιδεία· γι' αυτό στην Ελλάδα τιμώνται ως προστάτες της εκπαίδευσης και των γραμμάτων. Οι βίοι τους δείχνουν γιατί:

• Ο Βασίλειος σπούδασε τέσσερα χρόνια στην Αθήνα φιλοσοφία, ρητορική, γραμματική, αστρονομία και ιατρική, με συμφοιτητές τον Γρηγόριο και τον μετέπειτα αυτοκράτορα Ιουλιανό τον Παραβάτη, και ύστερα δίδαξε ρητορική στην Καισάρεια.
• Στον Γρηγόριο, όταν τελείωσε τις σπουδές του, προσφέρθηκε έδρα καθηγητή, την οποία δεν δέχτηκε για να γυρίσει στην πατρίδα του.
• Ο Ιωάννης μαθήτευσε στον Λιβάνιο. Ο Συναξαριστής του Μ. Ι. Γαλανού, που παραθέτει το saint.gr, γράφει ότι κανείς δεν ερμήνευσε τις Γραφές τόσο πλούσια και τόσο καθαρά όσο εκείνος.

Δύο λειτουργίες με το όνομά τους

Οι Ιεράρχες ακούγονται στην εκκλησία κάθε εβδομάδα. Η Θεία Λειτουργία που τελείται σχεδόν κάθε Κυριακή είναι έργο του Ιωάννη του Χρυσοστόμου, με λίγες μόνο αλλαγές από τότε. Η μεγαλύτερη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, αφού επικράτησε η συντομότερη του Χρυσοστόμου, τελείται, κατά το saint.gr, δέκα φορές τον χρόνο:

• την 1η Ιανουαρίου, ημέρα της μνήμης του·
• τις πέντε πρώτες Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής·
• την παραμονή των Χριστουγέννων και εκείνη των Θεοφανείων·
• τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σάββατο.

Ποια ονόματα γιορτάζουν στις 30 Ιανουαρίου;

Επειδή κάθε Ιεράρχης έχει τη δική του μέρα, ο Βασίλης, ο Γρηγόρης και ο Χρυσόστομος δεν γιορτάζουν συνήθως στις 30 Ιανουαρίου. Στο εορτολόγιο η μέρα ανήκει σε άλλα ονόματα:

• Η [Αρχοντούλα](name:archontoula) (Αρχοντία) γιορτάζει κατά έθιμο στη γιορτή των Τριών Ιεραρχών.
• Η [Χρυσαυγή](name:chrysavgi) γιορτάζει την ίδια μέρα με την Αγία Χρυσή τη μάρτυρα, που τιμάται επίσης στις 30 Ιανουαρίου· η Χρυσή και η Χρυσούλα την έχουν ως δεύτερη γιορτή. Τα ονόματα αυτά δεν σχετίζονται με τον Χρυσόστομο, παρότι μοιράζονται τη ρίζα «χρυσός».

Ούτε ο Γιάννης είναι όνομα αυτής της γιορτής: ο Γιάννης (Ιωάννης) και η Ιωάννα γιορτάζουν κυρίως στις 7 Ιανουαρίου, στη Σύναξη του Τιμίου Προδρόμου, και όχι στις μνήμες του Χρυσοστόμου.

Ιανουάριος, ο μήνας των Ιεραρχών

Αν δει κανείς τις ημερομηνίες μαζί, ο Ιανουάριος είναι ο μήνας των τριών διδασκάλων και της οικογένειάς τους:

• 1η Ιανουαρίου: Μέγας Βασίλειος· Βασίλης και Βασιλική.
• 10 Ιανουαρίου: Γρηγόριος Νύσσης, ο μικρότερος αδελφός του Βασιλείου.
• 25 Ιανουαρίου: Γρηγόριος ο Θεολόγος· Γρηγόρης και Γρηγορία.
• 27 Ιανουαρίου: ανακομιδή των λειψάνων του Ιωάννη του Χρυσοστόμου· Χρυσόστομος.
• 30 Ιανουαρίου: οι Τρεις Ιεράρχες μαζί· Αρχοντούλα.

Για ονόματα με δύο ή περισσότερες ημερομηνίες, όπως ο Χρυσόστομος, δείτε τον οδηγό για τα ονόματα με περισσότερες από μία γιορτές.

Όσοι ακολουθούν το παλαιό ημερολόγιο γιορτάζουν τους Τρεις Ιεράρχες 13 ημέρες αργότερα, στις 12 Φεβρουαρίου του πολιτικού ημερολογίου. Δείτε τον οδηγό για το νέο και το παλαιό ημερολόγιο.