Πώς υπολογίζεται η ημερομηνία του Πάσχα

Το Πάσχα δεν έχει σταθερή ημερομηνία. Το 2026 γιορτάστηκε στις 12 Απριλίου, ενώ το 2027 πέφτει στις 2 Μαΐου, σχεδόν τρεις εβδομάδες αργότερα. Επειδή μια ολόκληρη ομάδα ονομαστικών εορτών μετριέται από το Πάσχα, το εορτολόγιο βρίσκει την ημερομηνία του από την αρχή κάθε χρόνο. Ο οδηγός εξηγεί τον κανόνα της Εκκλησίας, τον υπολογισμό του ιστότοπου και γιατί το ορθόδοξο και το δυτικό Πάσχα συνήθως διαφέρουν.

Ο κανόνας της Νίκαιας

Σύμφωνα με το OrthodoxWiki, οι κανόνες για τον προσδιορισμό του Πάσχα, το λεγόμενο Πασχάλιο, αποδίδονται στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, που συγκάλεσε ο Μέγας Κωνσταντίνος στη Νίκαια το 325. Η απόφαση δεν καταγράφηκε ως κανόνας. Σώζονται η επιστολή της Συνόδου προς την Εκκλησία της Αλεξάνδρειας και μια επιστολή του Κωνσταντίνου, ο οποίος ήθελε η εορτή να τελείται παντού την ίδια ημέρα.

Πριν από τη Νίκαια, κατά το OrthodoxWiki, πολλές Εκκλησίες στηρίζονταν σε Ιουδαίους πληροφοριοδότες και γιόρταζαν το Πάσχα την τρίτη Κυριακή του μήνα Νισάν. Ήδη τον 3ο αιώνα κάποιοι διαμαρτύρονταν ότι έτσι η γιορτή έπεφτε μερικές φορές πριν από την εαρινή ισημερία, και ο Πέτρος Αλεξανδρείας έγραφε ότι η θέση της είναι μετά την ισημερία. Στη Νίκαια οι επίσκοποι αποδέχθηκαν την πρακτική της Αλεξάνδρειας, που έβρισκε την ημερομηνία με δικό της υπολογισμό, και άφησαν κατά μέρος την πρακτική της Αντιόχειας, που ακολουθούσε τον ιουδαϊκό υπολογισμό. Απορρίφθηκε επίσης η παλαιότερη συνήθεια να γιορτάζεται το Πάσχα στις 14 του Νισάν, την ιουδαϊκή ημερομηνία.

Το OrthodoxWiki συνοψίζει τον κανόνα που προέκυψε σε τέσσερα σημεία:

• Το Πάσχα γιορτάζεται μετά την εαρινή ισημερία.
• Ακολουθεί την πρώτη πανσέληνο της άνοιξης, αλλά ποτέ δεν πέφτει την ίδια μέρα με αυτήν.
• Είναι πάντα Κυριακή.
• Δεν εξαρτάται από την ημερομηνία του ιουδαϊκού Πάσχα.

Μια πανσέληνος στο χαρτί

Για να εφαρμόσει τον κανόνα, η Εκκλησία δεν παρατηρεί τον ουρανό. Χρησιμοποιεί πίνακες που ανάγονται σε αλεξανδρινά πρότυπα του 3ου και του 4ου αιώνα, με δύο απλοποιήσεις:

• Η ισημερία ορίζεται σταθερά στις 21 Μαρτίου του Ιουλιανού ημερολογίου.
• Οι πανσέληνοι είναι εκκλησιαστικές πανσέληνοι, βγαλμένες από έναν κύκλο 19 ετών, μετά τον οποίο οι φάσεις της σελήνης επιστρέφουν σχεδόν στις ίδιες ημερομηνίες. Το Πάσχα είναι η πρώτη Κυριακή μετά την πρώτη τέτοια πανσέληνο που πέφτει στις 21 Μαρτίου ή αργότερα.

Και οι δύο έχουν πια αποκλίνει. Το ιουλιανό έτος διαρκεί 365,25 ημέρες, λίγο περισσότερο από το ηλιακό έτος των περίπου 365,2422 ημερών, και έτσι το ημερολόγιο απομακρύνεται σιγά σιγά από τις εποχές. Κατά το OrthodoxWiki, οι εκκλησιαστικές πανσέληνοι πέφτουν σήμερα τρεις έως πέντε μέρες μετά τις πραγματικές, ενώ η 21η Μαρτίου του Ιουλιανού ημερολογίου αντιστοιχεί σήμερα στις 3 Απριλίου του πολιτικού.

Γιατί υπάρχουν δύο Πάσχα

Το 1582 η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία υιοθέτησε τη Γρηγοριανή μεταρρύθμιση, που εξάλειψε τις δέκα ημέρες κατά τις οποίες είχε μετατοπιστεί η ισημερία, και άρχισε να υπολογίζει το Πάσχα με νέους πίνακες. Οι Ανατολικές Εκκλησίες αντέδρασαν, μεταξύ άλλων επειδή οι νέοι πίνακες μπορούσαν να βάλουν το Πάσχα την ίδια ημέρα με την εαρινή πανσέληνο και όχι μετά από αυτήν· μια σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη το 1583 απαγόρευσε και το νέο ημερολόγιο και το νέο Πασχάλιο.

Το 1923 ένα συνέδριο Ορθοδόξων Εκκλησιών στην Κωνσταντινούπολη εξέτασε το Αναθεωρημένο Ιουλιανό ημερολόγιο, το «νέο ημερολόγιο» που ακολουθεί σήμερα η Εκκλησία της Ελλάδος για τις ακίνητες εορτές, και πρότεινε επίσης έναν αστρονομικό κανόνα για το Πάσχα. Σύμφωνα με το OrthodoxWiki, όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες απέρριψαν τον κανόνα αυτό και εξακολουθούν να υπολογίζουν το Πάσχα με το Ιουλιανό ημερολόγιο· εξαίρεση είναι οι Εκκλησίες της Φινλανδίας και της Εσθονίας, που ακολουθούν το γρηγοριανό Πασχάλιο. Γι' αυτό οι ορθόδοξοι του νέου και του παλαιού ημερολογίου γιορτάζουν το Πάσχα την ίδια μέρα· δείτε τον οδηγό για το νέο και το παλαιό ημερολόγιο.

Ο υπολογισμός που χρησιμοποιεί ο ιστότοπος

Το εορτολόγιο υπολογίζει το Πάσχα με τη μέθοδο για το Ιουλιανό ημερολόγιο που δημοσίευσε ο αστρονόμος Jean Meeus στο βιβλίο Astronomical Algorithms (κεφάλαιο 8). Χρειάζονται πέντε βήματα με ακέραιους αριθμούς· «mod» σημαίνει το υπόλοιπο μιας διαίρεσης:

1. a = έτος mod 4, b = έτος mod 7, c = έτος mod 19.
2. d = (19 × c + 15) mod 30.
3. e = (2 × a + 4 × b − d + 34) mod 7.
4. μήνας = (d + e + 114) ÷ 31, χωρίς το υπόλοιπο· ημέρα = ((d + e + 114) mod 31) + 1. Αυτή είναι η ημερομηνία του Πάσχα στο Ιουλιανό ημερολόγιο.
5. Για την ημερομηνία του πολιτικού ημερολογίου προστίθεται η διαφορά των δύο ημερολογίων: 13 ημέρες για τα έτη 1900–2099.

Το c δείχνει τη θέση της χρονιάς στον δεκαεννεαετή σεληνιακό κύκλο και το d, από 0 έως 29, μετρά τις ημέρες από τις 21 Μαρτίου ως την εκκλησιαστική πανσέληνο. Τα a και b παρακολουθούν πώς μετακινούνται οι ημέρες της εβδομάδας, με τον τετραετή κύκλο των δίσεκτων ετών και την επταήμερη εβδομάδα, και το e (από 0 έως 6) είναι οι ημέρες που μένουν ως την Κυριακή. Συνολικά, το Πάσχα πέφτει d + e ημέρες μετά τις 22 Μαρτίου του Ιουλιανού ημερολογίου.

Παράδειγμα, 2027: a = 3, b = 4 και c = 13, άρα d = 262 mod 30 = 22 και e = 34 mod 7 = 6. Το d + e + 114 κάνει 142, που δίνει μήνα 4 και ημέρα 19: 19 Απριλίου με το Ιουλιανό, δηλαδή 2 Μαΐου με το πολιτικό ημερολόγιο.

Οι ίδιες πράξεις αναπαράγουν και το παράδειγμα που δίνει το OrthodoxWiki για το 2006: 10 Απριλίου με το Ιουλιανό, 23 Απριλίου με το πολιτικό ημερολόγιο.

Η νωρίτερη και η αργότερη ημερομηνία

Αφού το d φτάνει το πολύ το 29 και το e το 6, το Πάσχα με το Ιουλιανό ημερολόγιο πέφτει πάντα από τις 22 Μαρτίου έως τις 25 Απριλίου. Με την προσθήκη των 13 ημερών, το ορθόδοξο Πάσχα στα έτη 1900–2099 δεν μπορεί να πέσει νωρίτερα από τις 4 Απριλίου ούτε αργότερα από τις 8 Μαΐου. Στους δύο αυτούς αιώνες, κατά τον κώδικα του ιστότοπου, η νωρίτερη ημερομηνία πέφτει το 1915 και το 2010 και η αργότερη το 1983 και το 2078.

Η διαφορά των δύο ημερολογίων μεγαλώνει κατά μία μέρα κάθε φορά που το Ιουλιανό έχει 29 Φεβρουαρίου ενώ το Γρηγοριανό όχι. Η επόμενη τέτοια χρονιά είναι το 2100, οπότε από τότε προστίθενται 14 ημέρες: το Πάσχα του 2100 πέφτει στις 2 Μαΐου, και ως το 2199 οι δυνατές ημερομηνίες εκτείνονται από τις 5 Απριλίου ως τις 9 Μαΐου.

Πόσο απέχουν τα δύο Πάσχα

Με τους σημερινούς κανόνες, σημειώνει το OrthodoxWiki, το ορθόδοξο και το δυτικό Πάσχα συμπίπτουν ή απέχουν μία, τέσσερις ή πέντε εβδομάδες. Οι μεγάλες αποστάσεις εμφανίζονται σε πέντε χρονιές κάθε δεκαεννεαετούς κύκλου, όταν οι δύο υπολογισμοί καταλήγουν σε διαφορετική πανσέληνο. Σε όλες τις χρονιές από το 2000 ως το 2040, το ορθόδοξο Πάσχα είτε συμπίπτει με το δυτικό είτε έρχεται μετά από αυτό.

Μερικά παραδείγματα: το 2025 και οι δύο Εκκλησίες γιόρτασαν στις 20 Απριλίου· το 2021 το ορθόδοξο Πάσχα (2 Μαΐου) ήρθε τέσσερις εβδομάδες μετά το δυτικό (4 Απριλίου)· το 2027 η απόσταση είναι πέντε εβδομάδες, 28 Μαρτίου έναντι 2 Μαΐου.

Το Πάσχα τα επόμενα χρόνια

Οι ορθόδοξες ημερομηνίες υπολογίστηκαν με τον κώδικα του ιστότοπου· οι δυτικές, για σύγκριση, με τη γρηγοριανή μέθοδο του ίδιου κεφαλαίου του Meeus.

• 2027: 2 Μαΐου (δυτικό: 28 Μαρτίου)
• 2028: 16 Απριλίου (την ίδια μέρα)
• 2029: 8 Απριλίου (δυτικό: 1 Απριλίου)
• 2030: 28 Απριλίου (δυτικό: 21 Απριλίου)
• 2031: 13 Απριλίου (την ίδια μέρα)
• 2032: 2 Μαΐου (δυτικό: 28 Μαρτίου)
• 2033: 24 Απριλίου (δυτικό: 17 Απριλίου)
• 2034: 9 Απριλίου (την ίδια μέρα)
• 2035: 29 Απριλίου (δυτικό: 25 Μαρτίου)
• 2036: 20 Απριλίου (δυτικό: 13 Απριλίου)

Οι γιορτές που ακολουθούν το Πάσχα

Κάθε κινητή ονομαστική εορτή απέχει σταθερό αριθμό ημερών από το Πάσχα, οπότε, μόλις βρεθεί το Πάσχα, βρίσκονται και οι υπόλοιπες. Για το 2027, με το Πάσχα στις 2 Μαΐου:

• Σάββατο 20 Μαρτίου, Σάββατο του Αγίου Θεοδώρου (43 ημέρες πριν από το Πάσχα): ο Θοδωρής και, ως δεύτερη γιορτή, η Θεοδώρα.
• Σάββατο 24 Απριλίου, του Λαζάρου: ο Λάζαρος και η Λαζαρία.
• Κυριακή 25 Απριλίου, των Βαΐων: ο Βάιος, η Βάια και η Δάφνη.
• Κυριακή 2 Μαΐου, Πάσχα: ο Λάμπρος, η Λαμπρινή, ο Ανέστης, ο Αναστάσιος, η Αναστασία, ο Πασχάλης και η Πασχαλίνα.
• Δευτέρα 3 Μαΐου: ο Γιώργος και η Γεωργία, επειδή η 23η Απριλίου 2027 πέφτει μέσα στη Σαρακοστή και η εορτή του Αγίου Γεωργίου μεταφέρεται τη Δευτέρα του Πάσχα.
• Τρίτη 4 Μαΐου: ο Ραφαήλ, με τους Αγίους Ραφαήλ, Νικόλαο και Ειρήνη, και ο Μάρκος, αφού η 25η Απριλίου συμπίπτει με την Κυριακή των Βαΐων και η μνήμη του μεταφέρεται την Τρίτη του Πάσχα.
• Παρασκευή 7 Μαΐου, της Ζωοδόχου Πηγής: η Ζωή.
• Κυριακή 9 Μαΐου, του Θωμά: ο Θωμάς και η Θωμαΐς.
• Δευτέρα 21 Ιουνίου, του Αγίου Πνεύματος: η Τριάδα.
• Κυριακή 27 Ιουνίου, των Αγίων Πάντων: τα ανεόρτα ονόματα, όπως η Ηλέκτρα και ο Ορφέας.

Ο οδηγός για τις κινητές εορτές εξηγεί καθεμία από αυτές τις γιορτές, και το άρθρο γιατί ο Άγιος Γεώργιος γιορτάζει κάποιες χρονιές μετά το Πάσχα δίνει τις χρονιές στις οποίες μεταφέρεται η μνήμη του. Κάθε σελίδα ονόματος δείχνει την ημερομηνία της για τα επόμενα χρόνια.