Αρχαία ελληνικά ονόματα: πότε γιορτάζουν ο Αχιλλέας, η Αριάδνη, ο Ορέστης και άλλα

Πολλοί πιστεύουν ότι τα ονόματα από την αρχαιότητα και τη μυθολογία είναι ανεόρτα. Στην πράξη, σχεδόν όλα όσα περιλαμβάνει αυτό το εορτολόγιο έχουν ημερομηνία, γιατί ανάμεσα στους χριστιανούς των πρώτων αιώνων πολλοί είχαν κλασικά ονόματα και ορισμένοι τιμώνται ως άγιοι. Χωρίς άγιο καταγράφονται μόνο η Ηλέκτρα και ο Ορφέας, που γιορτάζουν την Κυριακή των Αγίων Πάντων· γιατί συμβαίνει αυτό και πότε πέφτει η κινητή αυτή γιορτή εξηγεί ο οδηγός για τα ανεόρτα ονόματα.

Ο ίδιος οδηγός παρουσιάζει αναλυτικά δύο μεγάλες ομάδες: τους συντρόφους του Αγίου Τερεντίου στις 10 Απριλίου, με τον Περικλή, τον Μιλτιάδη και τον Σωκράτη, και τις Αγίες Σαράντα Παρθένες της 1ης Σεπτεμβρίου, με την Αθηνά, την Αφροδίτη και την Πηνελόπη. Εδώ συγκεντρώνονται τα υπόλοιπα.

Ο άγιος δεν είναι ο ήρωας του μύθου

Όταν ένα μυθολογικό όνομα έχει γιορτή, η Εκκλησία δεν τιμά τον ήρωα αλλά έναν χριστιανό που είχε το ίδιο όνομα. Η Αριάδνη του μύθου, κατά το Behind the Name, ήταν κόρη του βασιλιά Μίνωα: βοήθησε τον Θησέα να ξεφύγει από τον Λαβύρινθο και τον Μινώταυρο, εκείνος την εγκατέλειψε, και στο τέλος παντρεύτηκε τον θεό Διόνυσο. Η Αγία Αριάδνη, που τιμάται στις 18 Σεπτεμβρίου, ήταν δούλη στη Φρυγία, στα χρόνια του Αδριανού και του Αντωνίνου.

Σύμφωνα με το saint.gr, η Αριάδνη αρνήθηκε να θυσιάσει στα είδωλα τη μέρα που γιόρταζε τα γενέθλιά του ο γιος του αφέντη της, βασανίστηκε και έφυγε από το σπίτι. Για το τέλος της υπάρχουν δύο παραδόσεις: κατά τη μία έπεσε σε γκρεμό καθώς την καταδίωκαν, κατά την άλλη μια πέτρα άνοιξε και τη δέχτηκε στη σχισμή της. Το όνομα, κατά το saint.gr και το Behind the Name, σημαίνει «η αγνότατη, η αγιότατη», από το ἀρι-, «πολύ», και το κρητικό ἀδνός, «αγνός», αν και κάποιοι μελετητές προτιμούν προελληνική προέλευση.

Ήρωες του μύθου με χριστιανό άγιο

Αρκετά ονόματα ηρώων της Ιλιάδας και άλλων μύθων έχουν άγιο στο εορτολόγιο:

• [Αχιλλέας](name:achilleas), [15 Μαΐου](date:5-15). Ο ήρωας της Ιλιάδας ήταν, κατά το Behind the Name, ο γενναιότερος από τους Έλληνες που πολέμησαν στην Τροία· η ετυμολογία είναι αβέβαιη, ίσως από το ἄχος, «πόνος». Ο Άγιος Αχίλλειος, από την Καππαδοκία, κήρυξε στη Ρώμη, έγινε επίσκοπος Λάρισας και πήρε μέρος στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο το 325. Το saint.gr εξηγεί το όνομά του ως «γενναίος όπως ο Αχιλλέας».
• [Νέστορας](name:nestoras), [27 Οκτωβρίου](date:10-27). Στην Ιλιάδα ο Νέστωρ είναι ο βασιλιάς της Πύλου, ξακουστός για τη σοφία του και τα πολλά του χρόνια· το όνομα, κατά το Behind the Name, σημαίνει «αυτός που γυρίζει πίσω». Ο Άγιος Νέστωρ, κατά τον Συναξαριστή, ήταν νεαρός γνώριμος του Αγίου Δημητρίου· με την ευχή του νίκησε στο στάδιο τον μονομάχο Λυαίο και ύστερα θανατώθηκε με λόγχη. Γι' αυτό γιορτάζει την επομένη του Αγίου Δημητρίου.
• [Ορέστης](name:orestis), [10 Νοεμβρίου](date:11-10). Ο Ορέστης του μύθου, γιος του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας, σκότωσε τη μητέρα του και τον Αίγισθο επειδή είχαν σκοτώσει τον πατέρα του. Το όνομα σημαίνει «του βουνού», από το ὄρος και το ἵστημι, εξήγηση που δίνει και το saint.gr. Ο Άγιος Ορέστης ήταν από τα Τύανα της Καππαδοκίας και ορισμένες πηγές τον θέλουν γιατρό· κατά την παράδοση, στον διωγμό του Διοκλητιανού τον έδεσαν σε ένα ατίθασο άλογο, που τον έσυρε είκοσι χιλιόμετρα. Το όνομα γιορτάζει επίσης στις 13 Δεκεμβρίου με τους Πέντε Μάρτυρες και στις 20 Αυγούστου.
• [Ερμιόνη](name:ermioni), [4 Σεπτεμβρίου](date:9-4). Στον μύθο ήταν κόρη του Μενελάου και της Ελένης· το όνομα προέρχεται από τον θεό Ερμή. Η Αγία Ερμιόνη ήταν μία από τις τέσσερις κόρες του Αποστόλου Φιλίππου που, κατά τις Πράξεις, είχαν το χάρισμα της προφητείας. Κατά την παράδοση που καταγράφει το saint.gr, προείπε στον Τραϊανό πως θα τον διαδεχτεί ο Αδριανός και βασανίστηκε, αλλά οι δήμιοι πίστεψαν στον Χριστό και την άφησαν ελεύθερη· πέθανε ειρηνικά στην Έφεσο.
• [Ιάσονας](name:iasonas), [29 Απριλίου](date:4-29). Ο Ιάσων του μύθου ήταν ο αρχηγός των Αργοναυτών, που αναζήτησε το χρυσόμαλλο δέρας με τη βοήθεια της Μήδειας. Το όνομα σημαίνει «θεραπευτής», από το ἴασις. Γιορτάζει με τους Αποστόλους Ιάσονα και Σωσίπατρο: κατά το saint.gr, ο Ιάσων φιλοξένησε τον Παύλο στη Θεσσαλονίκη, και όταν οι αντίπαλοι του αποστόλου δεν τον βρήκαν, έσυραν τον Ιάσονα στους άρχοντες της πόλης.
• [Πολυξένη](name:polyxeni) και [Ξανθίππη](name:xanthippi), [23 Σεπτεμβρίου](date:9-23). Η Πολυξένη του μύθου ήταν κόρη του Πριάμου και της Εκάβης, αγαπημένη του Αχιλλέα· το όνομα σημαίνει «πολύ φιλόξενη». Ξανθίππη, κατά το Behind the Name, λεγόταν η γυναίκα του Σωκράτη. Οι Οσίες Ξανθίππη και Πολυξένη ήταν αδελφές από την Ισπανία του 1ου αιώνα: την Ξανθίππη τη δίδαξε ο Απόστολος Παύλος και την Πολυξένη τη βάπτισε ο Απόστολος Ανδρέας.

Ανδρομάχη, Φαίδρα και Ιππόλυτος

Για ορισμένα γυναικεία ονόματα του μύθου το εορτολόγιο δεν έχει αγία, αλλά άγιο με το αντίστοιχο ανδρικό όνομα. Η Ανδρομάχη, στον μύθο η γυναίκα του Έκτορα, από το ἀνήρ και το μάχη, γιορτάζει με τον Ανδρόμαχο στις 12 Οκτωβρίου, στη μνήμη των Αγίων Ανδρομάχου και Διοδώρου· γι' αυτούς το saint.gr σημειώνει μόνο ότι μαρτύρησαν στη φωτιά.

Η Φαίδρα, κατά το Behind the Name, ήταν κόρη του Μίνωα και γυναίκα του Θησέα· η Αφροδίτη την έκανε να ερωτευτεί τον προγονό της Ιππόλυτο, και όταν εκείνος την απέκρουσε, αυτοκτόνησε. Η Φαίδρα γιορτάζει μαζί με τον Φαίδρο στις 29 Νοεμβρίου, στη μνήμη ενός μάρτυρα που, κατά το saint.gr, θανατώθηκε με καυτή ρητίνη. Ο Ιππόλυτος έχει δικό του άγιο στις 10 Αυγούστου: τον χριστιανό της Ρώμης που, κατά τον Συναξαριστή, παρέλαβε το λείψανο του αρχιδιακόνου Λαυρεντίου και γι' αυτό τον έσυραν άγρια άλογα μέσα σε αγκάθια.

Ονόματα θεών και Μουσών

Και ονόματα θεών έγιναν χριστιανικά, επειδή τα είχαν άνθρωποι που ασπάστηκαν τη νέα πίστη:

• [Ερμής](name:ermis), [8 Μαρτίου](date:3-8). Θεός της ταχύτητας και της καλής τύχης, αγγελιοφόρος του Δία. Τον Απόστολο Ερμή τον χαιρετά ο Παύλος στην Προς Ρωμαίους επιστολή· κατά την παράδοση έγινε επίσκοπος Δαλματίας και πέθανε ειρηνικά.
• [Άρης](name:aris), [19 Δεκεμβρίου](date:12-19). Ο θεός του πολέμου, γιος του Δία και της Ήρας. Ο Άγιος Άρης καταγόταν από την Αίγυπτο και, μαζί με τον Ηλία και τον Πρόβο, γύριζε τις πόλεις για να βοηθά τους διωκόμενους χριστιανούς· συνελήφθησαν στην Ασκάλωνα, οι δύο σύντροφοί του αποκεφαλίστηκαν και ο ίδιος πέθανε στη φωτιά. Όταν ο Άρης είναι υποκοριστικό του Αριστείδη, γιορτάζει μαζί του στις 13 Σεπτεμβρίου.
• [Διονύσης](name:dionysis), [3 Οκτωβρίου](date:10-3). Το Διονύσιος σχηματίστηκε από το όνομα του Διονύσου. Ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης ήταν Αθηναίος, μέλος της βουλής του Αρείου Πάγου, που βαπτίστηκε με το κήρυγμα του Παύλου και αργότερα έγινε επίσκοπος Αθηνών.
• [Φοίβη](name:foivi), [3 Σεπτεμβρίου](date:9-3). Φοίβη, «λαμπερή, αγνή», λεγόταν μια Τιτανίδα που συνδεόταν με τη σελήνη, και το ίδιο επίθετο δινόταν και στην Άρτεμη. Το saint.gr θεωρεί πιθανό ότι η μνήμη της ημέρας αφορά τη Φοίβη της Προς Ρωμαίους επιστολής, διακόνισσα της εκκλησίας των Κεγχρεών και πρώτη γυναίκα που η Καινή Διαθήκη αποκαλεί διακόνισσα.
• [Καλλιόπη](name:kalliopi), [8 Ιουνίου](date:6-8). Το Behind the Name την κατατάσσει στις Μούσες και αναλύει το όνομα σε κάλλος και ὄψ· το saint.gr το ερμηνεύει ως «αυτή που έχει ωραία μάτια». Η Αγία Καλλιόπη έζησε στα χρόνια του Δεκίου και αρνιόταν κάθε πρόταση γάμου, για να αφοσιωθεί στη διδασκαλία του λόγου του Θεού και στη φροντίδα των αρρώστων· κατά την παράδοση, αποκεφαλίστηκε.

Η Άρτεμις γιορτάζει με τον Άγιο Αρτέμιο στις 20 Οκτωβρίου· το saint.gr ερμηνεύει το όνομα του αγίου ως «παρθενικός και φωτεινός όπως η Άρτεμη».

Άλλα κλασικά ονόματα

• [Λεωνίδας](name:leonidas), [15 Απριλίου](date:4-15). Το όνομα, «παιδί του λιονταριού», το είχε ο βασιλιάς της Σπάρτης που έπεσε στις Θερμοπύλες τον 5ο αιώνα π.Χ. Η γιορτή είναι η μνήμη του Αγίου Λεωνίδη, επισκόπου Αθηνών, που κατά τους Συναξαριστές εκοιμήθη ειρηνικά το 250· κάποιοι κώδικες τον λένε μάρτυρα, κάτι που, κατά το saint.gr, δεν αποδεικνύεται.
• [Πλάτωνας](name:platonas), [18 Νοεμβρίου](date:11-18). Ο Άγιος Πλάτων ήταν νέος από την Άγκυρα, αδελφός του μάρτυρα Αντιόχου, και αποκεφαλίστηκε το 306· το saint.gr εξηγεί το όνομα ως «ο πλατύς».
• [Πλούταρχος](name:ploutarchos), [5 Ιουνίου](date:6-5). Για τον Άγιο Πλούταρχο οι Συναξαριστές δεν λένε τίποτα· το saint.gr τον εντοπίζει στο Χρονικό του Λεοντίου Μαχαιρά, ανάμεσα στους αγίους της Κύπρου και στον κατάλογο των επισκόπων της Σαλαμίνας.
• [Θεσσαλονίκη](name:thessaloniki), [7 Νοεμβρίου](date:11-7). Η Αγία Θεσσαλονίκη ήταν κόρη ενός πλούσιου ιερέα των ειδώλων, του Κλέωνα, και τιμάται μαζί με τους Αγίους Αύκτο και Ταυρίωνα, που μαρτύρησαν στην Αμφίπολη.
• [Υάκινθος](name:yakinthos) και [Υακίνθη](name:yakinthi), [3 Ιουλίου](date:7-3). Το όνομα προέρχεται από το λουλούδι. Ο Άγιος Υάκινθος ήταν κουβικουλάριος, δηλαδή θαλαμηπόλος, του Τραϊανού· κατά την παράδοση πέθανε στη φυλακή την 41η μέρα, αφού αρνήθηκε να φάει από τις θυσίες στα είδωλα.

Όταν το αρχαίο όνομα άλλαζε

Συνέβη και το αντίστροφο, ένα αρχαίο όνομα να αλλάξει στη βάπτιση: κατά το saint.gr, η μεγαλομάρτυς Ειρήνη (5 Μαΐου) λεγόταν αρχικά Πηνελόπη· δείτε τον οδηγό για τους μεγαλομάρτυρες. Γιατί λέμε σήμερα Νέστορας και Πλάτωνας αντί για Νέστωρ και Πλάτων εξηγεί ο οδηγός για τα υποκοριστικά και τα επίσημα ονόματα.

Οι ημερομηνίες με μια ματιά

• Ιανουάριος: Δανάη (16, κατά έθιμο), Ξενοφών (26).
• Μάρτιος: Ερμής (8).
• Απρίλιος: Περικλής, Μιλτιάδης, Σωκράτης (10), Λεωνίδας (15), Ιάσονας (29).
• Μάιος: Αριστοτέλης (14), Αχιλλέας (15).
• Ιούνιος: Πλούταρχος (5), Καλλιόπη (8).
• Ιούλιος: Υάκινθος, Υακίνθη (3).
• Αύγουστος: Ιππόλυτος (10).
• Σεπτέμβριος: Αθηνά, Αφροδίτη, Πηνελόπη (1), Φοίβη (3), Ερμιόνη (4), Αριστείδης (13), Αριάδνη (18), Ξανθίππη, Πολυξένη (23).
• Οκτώβριος: Διονύσης (3), Ανδρομάχη (12), Κλεοπάτρα (19), Άρτεμις (20), Νέστορας (27), Νεφέλη (28, κατά έθιμο).
• Νοέμβριος: Θεσσαλονίκη (7), Ορέστης (10), Πλάτωνας (18), Φαίδρα (29).
• Δεκέμβριος: Άρης (19), Θεμιστοκλής (21).
• Κινητές γιορτές: Δάφνη (Κυριακή των Βαΐων), Ηλέκτρα και Ορφέας (Κυριακή των Αγίων Πάντων).