Οι μεγαλομάρτυρες και τα ονόματά τους: από τον Άγιο Γεώργιο ως την Αγία Βαρβάρα

Πολλά από τα πιο κοινά ελληνικά ονόματα προέρχονται από μια ομάδα αγίων που η Εκκλησία ονομάζει μεγαλομάρτυρες. Ανάμεσά τους είναι ο Γιώργος, ο Δημήτρης, η Κατερίνα και η Ειρήνη. Ο οδηγός εξηγεί τον τίτλο και δείχνει ποια ονόματα γιορτάζουν τις μέρες τους.

Τι σημαίνει «μεγαλομάρτυρας»

Η λέξη «μάρτυρας» προέρχεται από το αρχαίο «μάρτυς», αυτός που καταθέτει μαρτυρία: μάρτυρας είναι ο άγιος που μαρτύρησε για τον Χριστό με τον θάνατό του. Όπως σημειώνει το OrthodoxWiki, ο τίτλος του μεγαλομάρτυρα δίνεται σε όσους υπέστησαν ιδιαίτερα σκληρά βασανιστήρια πριν πεθάνουν.

Άλλοι τίτλοι δηλώνουν ποιος ήταν ο μάρτυρας: ιερομάρτυρας είναι όποιος μαρτύρησε ως ιερέας, οσιομάρτυρας όποιος μαρτύρησε ως μοναχός. Γι' αυτό η Αγία Παρασκευή, της οποίας η γιορτή στις 26 Ιουλίου είναι από τις μεγάλες του καλοκαιριού, αναφέρεται στο saint.gr ως οσιομάρτυς και όχι ως μεγαλομάρτυς.

Πολλοί μεγαλομάρτυρες μαρτύρησαν στους διωγμούς του τέλους του 3ου και των αρχών του 4ου αιώνα, επί Διοκλητιανού και Μαξιμιανού, και αρκετοί ήταν αξιωματικοί του ρωμαϊκού στρατού. Οι βίοι τους, όπως τους διασώζει ο Συναξαριστής, είναι γεμάτοι θαύματα· εδώ τα αναφέρουμε ως παράδοση.

Οι στρατιωτικοί άγιοι

Άγιος Γεώργιος, 23 Απριλίου

Σύμφωνα με το saint.gr, ο Άγιος Γεώργιος γεννήθηκε περίπου το 275 στην Καππαδοκία από χριστιανούς γονείς. Όταν μαρτύρησε ο πατέρας του, η μητέρα του τον πήρε στην Παλαιστίνη· στα 18 του κατατάχθηκε στον ρωμαϊκό στρατό και έφτασε στο αξίωμα του κόμη. Το 303, σε σύσκεψη που συγκάλεσε ο Διοκλητιανός για να ξεριζώσει τον χριστιανισμό, ο 28χρονος αξιωματικός ομολόγησε δημόσια την πίστη του.

Κατά τον Συναξαριστή, μετά από πολλά βασανιστήρια αποκεφαλίστηκε, και ο υπηρέτης του Πασικράτης μετέφερε το λείψανό του στη Λύδδα της Παλαιστίνης. Η ιστορία με τον δράκοντα, που σκότωσε για να σώσει μια βασιλοπούλα, ανήκει στην παράδοση.

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν ο Γιώργος και η Γεωργία· γιατί η γιορτή μετατίθεται κάποιες χρονιές τη Δευτέρα του Πάσχα το εξηγεί ο οδηγός για τον Άγιο Γεώργιο μετά το Πάσχα. Το σημείωμα του saint.gr συνδέει το όνομα με τις λέξεις «γη» και «εργάζομαι»: ο καλλιεργητής της γης.

Άγιος Δημήτριος, 26 Οκτωβρίου

Ο Άγιος Δημήτριος καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια της Θεσσαλονίκης και, κατά το saint.gr, στα 22 του είχε ήδη τον βαθμό του χιλίαρχου. Φυλακίστηκε το 303, επειδή αγνόησε το διάταγμα κατά των χριστιανών. Η παράδοση λέει ότι ευλόγησε τον νεαρό Νέστορα πριν από τη μονομαχία του με τον φοβερό Λυαίο και ότι, μετά τη νίκη του Νέστορα, θανατώθηκαν και οι δύο, πιθανότατα το 306.

Όσοι έγραψαν εγκώμιά του αναφέρουν ότι ο τάφος του έγινε βαθύ πηγάδι που ανέβλυζε μύρο· από εκεί η προσωνυμία «Μυροβλύτης». Στις εικόνες εμφανίζεται συχνά έφιππος, σε κόκκινο άλογο, ενώ ο Άγιος Γεώργιος ιππεύει λευκό. Στις 26 Οκτωβρίου γιορτάζουν ο Δημήτρης και η Δήμητρα· για τη θέση του ως πολιούχου της Θεσσαλονίκης δείτε τον οδηγό για τους πολιούχους αγίους.

Οι δύο Άγιοι Θεόδωροι

Δύο μεγαλομάρτυρες λέγονται Θεόδωρος και συχνά αγιογραφούνται μαζί, όρθιοι ή έφιπποι. Ο Θεόδωρος ο Στρατηλάτης καταγόταν από τα Ευχάιτα και ζούσε στην Ηράκλεια του Πόντου. Όταν ο Λικίνιος τον πίεσε να θυσιάσει, γράφει το saint.gr, ζήτησε τα χρυσά και ασημένια αγαλματίδια των θεών, τα έσπασε και μοίρασε το μέταλλο στους φτωχούς· μετά από βασανιστήρια αποκεφαλίστηκε. Τιμάται στις 8 Φεβρουαρίου.

Ο Θεόδωρος ο Τήρων, από την Αμάσεια, πήρε την προσωνυμία του επειδή κατατάχθηκε στους «τήρωνες», τους νεοσύλλεκτους. Έκαψε τον ναό της θεάς Ρέας και μαρτύρησε σε πυρακτωμένο καμίνι· η μνήμη του είναι στις 17 Φεβρουαρίου.

Ο Τήρων βρίσκεται και πίσω από μια κινητή γιορτή. Κατά το saint.gr, όταν ο Ιουλιανός ο Παραβάτης διέταξε να ραντιστούν με αίμα από θυσίες στα είδωλα τα τρόφιμα της αγοράς την πρώτη εβδομάδα της Σαρακοστής, ο άγιος φανερώθηκε στον ύπνο του αρχιεπισκόπου Ευδοξίου και παρήγγειλε στους χριστιανούς να φάνε βρασμένο σιτάρι, κόλλυβα. Το θυμάται η Εκκλησία το πρώτο Σάββατο της Σαρακοστής, την κύρια γιορτή του Θοδωρή (Θεόδωρος)· το 2027 πέφτει στις 20 Μαρτίου.

Άλλοι στρατιωτικοί και αξιωματούχοι

• [Άγιος Μηνάς](saint:minas), [11 Νοεμβρίου](date:11-11): Αιγύπτιος που υπηρέτησε σε τάγμα ιππικού στο Κοτυάειο της Μικράς Ασίας, άφησε τον στρατό για να ασκητέψει και, γύρω στα πενήντα του, ομολόγησε δημόσια τον Χριστό· αποκεφαλίστηκε πιθανότατα το 304. Γιορτάζει ο Μηνάς.
• [Άγιος Αρτέμιος](saint:artemios), [20 Οκτωβρίου](date:10-20): δούκας και αυγουστάλιος της Αλεξάνδρειας, που το 357 μετέφερε τα λείψανα του Αποστόλου Ανδρέα από την Πάτρα στην Κωνσταντινούπολη· αργότερα έλεγξε τον Ιουλιανό τον Παραβάτη στην Αντιόχεια και αποκεφαλίστηκε. Γιορτάζουν ο Αρτέμης (Αρτέμιος) και η Άρτεμις.
• [Άγιος Ευστάθιος](saint:efstathios), [20 Σεπτεμβρίου](date:9-20): Ρωμαίος αξιωματικός με το όνομα Πλακίδας, που κατά το saint.gr πίστεψε όταν, σε κυνήγι, είδε σταυρό ανάμεσα στα κέρατα ενός ελαφιού· πέθανε το 117 μαζί με τη γυναίκα και τους δύο γιους του μέσα σε πυρακτωμένο χάλκινο βόδι. Γιορτάζουν ο Ευστάθιος (Στάθης) και η Ευσταθία.

Ο Άγιος Παντελεήμων ο ιαματικός

Ο Άγιος Παντελεήμων λέγεται μεγαλομάρτυς και ιαματικός, δηλαδή θεραπευτής. Σύμφωνα με το saint.gr, έζησε στη Νικομήδεια επί Μαξιμιανού (286–305), σπούδασε ιατρική κοντά στον Ευφρόσυνο και βαπτίστηκε από τον πρεσβύτερο Ερμόλαο. Το αρχικό του όνομα ήταν Παντελέων· κατά την παράδοση, τη στιγμή της εκτέλεσης μια φωνή από τον ουρανό τον ονόμασε Παντελεήμονα, και το ξίφος του δημίου λύγισε κι έλιωσε σαν κερί. Το όνομα αναλύεται σε «πας» και «ελεήμων»: αυτός που ελεεί όλους. Ο Παντελής (Παντελεήμων) γιορτάζει στις 27 Ιουλίου.

Ο Άγιος Φανούριος και η φανουρόπιτα

Ο Άγιος Φανούριος έγινε γνωστός μόλις τον 14ο αιώνα, γράφει το saint.gr, όταν σε ερείπια παλιών σπιτιών στη Ρόδο βρέθηκε η εικόνα του με δώδεκα σκηνές από το μαρτύριό του· ο μητροπολίτης Ρόδου Νείλος διάβασε πάνω της το όνομα και ξανάχτισε τον ναό. Η γιορτή του είναι στις 27 Αυγούστου. Την παραμονή οι πιστοί φτιάχνουν τη φανουρόπιτα, μια μικρή στρογγυλή πίτα που μοιράζεται για να «φανερώσει» ο άγιος κάτι χαμένο ή την υγεία ενός αρρώστου· το saint.gr συνδέει το όνομα με το ρήμα «φαίνω», «αποκαλύπτω». Γιορτάζουν ο Φανούριος και η Φανουρία.

Οι γυναίκες μεγαλομάρτυρες

Αρκετά από τα πιο συνηθισμένα γυναικεία ονόματα προέρχονται από μεγαλομάρτυρες. Τις ιστορίες τους τις διηγείται ο οδηγός για τα ονόματα από αγίες της Εκκλησίας· εδώ, συνοπτικά:

• [Αγία Αικατερίνη](saint:aikaterini), [25 Νοεμβρίου](date:11-25): μορφωμένη ευγενής της Αλεξάνδρειας που, κατά το saint.gr, αποστόμωσε τους ρήτορες που κλήθηκαν να τη μεταπείσουν και αποκεφαλίστηκε το 304. Γιορτάζει η Κατερίνα (Αικατερίνη).
• [Αγία Βαρβάρα](saint:varvara), [4 Δεκεμβρίου](date:12-4): ο ειδωλολάτρης πατέρας της την κρατούσε κλεισμένη σε πύργο και τη θανάτωσε ο ίδιος· στην Ελλάδα καθιερώθηκε ως προστάτιδα του πυροβολικού το 1828. Γιορτάζει η Βαρβάρα.
• [Αγία Ειρήνη](saint:eirini), [5 Μαΐου](date:5-5): αρχικά ονομαζόταν Πηνελόπη. Γιορτάζει η Ειρήνη.
• [Αγία Κυριακή](saint:kyriaki), [7 Ιουλίου](date:7-7): πήρε το όνομά της από τη μέρα που γεννήθηκε, Κυριακή. Γιορτάζει η Κυριακή.
• [Αγία Μαρίνα](saint:marina), [17 Ιουλίου](date:7-17): γεννήθηκε περίπου το 270 στην Αντιόχεια της Πισιδίας· τα λείψανά της φυλάσσονται σήμερα σε ναό της στην Αθήνα. Γιορτάζει η Μαρίνα.
• [Αγία Χριστίνα](saint:christina), [24 Ιουλίου](date:7-24): κόρη του στρατηγού Ουρβανού από την Τύρο. Γιορτάζει η Χριστίνα.
• Επίσης η [Αγία Ευφημία](saint:efimia) στις 16 Σεπτεμβρίου και στις 11 Ιουλίου, η [Αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια](saint:anastasia) στις 22 Δεκεμβρίου και η [Αγία Ξενία](saint:s-0503-xenia-megalomartys) της Καλαμάτας στις 3 Μαΐου.

Ανδρικά και γυναικεία ονόματα

Τη μέρα ενός μεγαλομάρτυρα δεν γιορτάζει μόνο το ίδιο ακριβώς όνομα. Με τους στρατιωτικούς αγίους γιορτάζουν και τα αντίστοιχα γυναικεία ονόματα, όπως η Γεωργία, η Δήμητρα, η Ευσταθία και η Φανουρία. Συμβαίνει και το αντίστροφο: ο Κυριάκος και ο Μαρίνος έχουν δικούς τους αγίους, στις 29 Σεπτεμβρίου και στις 2 Ιουνίου, αλλά γιορτάζουν και με την Αγία Κυριακή και την Αγία Μαρίνα.

Μερικές φορές δύο μεγαλομάρτυρες μοιράζονται την ίδια μέρα: στις 25 Νοεμβρίου, μαζί με την Αγία Αικατερίνη, τιμάται ο στρατιωτικός Άγιος Μερκούριος, και γιορτάζει ο Μερκούριος. Η Αναστασία, πάλι, γιορτάζει και την Κυριακή του Πάσχα. Δείτε και τις μεγάλες γιορτές της χρονιάς.

Οι ημερομηνίες ακολουθούν το νέο ημερολόγιο της Εκκλησίας της Ελλάδος. Όσοι τηρούν το παλαιό γιορτάζουν τις ακίνητες γιορτές 13 ημέρες αργότερα, για παράδειγμα τον Άγιο Δημήτριο στις 8 Νοεμβρίου.